培風館『入門微分積分』第4章・問題4.3.4の解答解説です。問題文、解法の要点、途中式を含む解答例を整理しています。
問題4.3.4
解法の要点
解答例
また、$$\begin{align}\dfrac{\partial z}{\partial \theta} &= \dfrac{\partial z}{\partial x}\dfrac{\partial x}{\partial \theta}+\dfrac{\partial z}{\partial y}\dfrac{\partial y}{\partial \theta} \\ &= \dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\sin \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial y}r\cos \theta \end{align}$$となるから、$$\begin{align}\dfrac{\partial^2 z}{\partial \theta^2} &= \dfrac{\partial}{\partial \theta}\left\{\dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\sin \theta)\right\}+\dfrac{\partial}{\partial \theta}\left\{\dfrac{\partial z}{\partial y}(r\cos \theta)\right\} \\
&= \left\{\dfrac{\partial}{\partial \theta}\left(\dfrac{\partial z}{\partial x}\right)\right\}(-r\sin \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\cos \theta) \\ &\ \ \ \ +\left\{\dfrac{\partial}{\partial \theta}\left(\dfrac{\partial z}{\partial y}\right)\right\}(r\cos \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\sin \theta) \\
&= \left\{\dfrac{\partial}{\partial x}\left(\dfrac{\partial z}{\partial \theta}\right)\right\}(-r\sin \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\cos \theta) \\ &\ \ \ \ +\left\{\dfrac{\partial}{\partial y}\left(\dfrac{\partial z}{\partial \theta}\right)\right\}(r\cos \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\sin \theta) \\
&= \dfrac{\partial^2 z}{\partial x^2}(r^2\sin^2 \theta)-2\dfrac{\partial^2 z}{\partial x \partial y}(r^2\sin \theta \cos \theta) \\ & \ \ \ \ +\dfrac{\partial^2 z}{\partial y^2}(r^2 \cos^2 \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial x}(-r\cos \theta)+\dfrac{\partial z}{\partial y}(-r\sin \theta) \end{align}$$となる。
題意の関係式の右辺 $\dfrac{\partial^2 z}{\partial r^2}+\dfrac{1}{r}\dfrac{\partial z}{\partial r}+\dfrac{1}{r^2}\dfrac{\partial^2 z}{\partial \theta^2}$ を計算すると $\dfrac{\partial^2 z}{\partial x^2}+\dfrac{\partial^2 z}{\partial y^2}$ に一致するから、$$z_{xx}+z_{yy}=z_{rr}+\dfrac{1}{r}z_r+\dfrac{1}{r^2}z_{\theta \theta}$$が成立することが示された。
